HPV Nedir?
HPV, deri ve zarsal doku (mukoza) hücrelerini enfekte eden bir virüs ailesidir. 200'den fazla tipinin çoğu zararsızdır; ancak bir kısmı kanser, bir kısmı ise genital siğil (kondilom) gibi iyi huylu lezyonlara neden olabilir.
Düşük riskli tipler
HPV tip 6 ve 11, genital siğillerin büyük çoğunluğundan sorumludur [2]. Siğiller rahatsızlık verebilir; ancak kanser riski taşımaz ve tedavi ile kontrol altına alınabilir.
Yüksek riskli (onkojenik) tipler
12 HPV tipi yüksek riskli olarak sınıflandırılır: HPV 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 ve 59 [2]. Bu tipler kalıcı enfeksiyon oluşturduğunda hücrelerde kanser öncüsü (prekanseröz) değişikliklere yol açabilir. HPV 16 ve 18 en agresif tiplerdir ve rahim ağzı kanserlerinin %76'sından sorumludur [1].
HPV yalnızca rahim ağzını değil, vulva, vajina, anüs ve boğaz (orofarenks) dokusunu da etkileyebilir. Dünya genelinde HPV'ye bağlı kanser yükünün büyük bölümünü rahim ağzı kanseri oluşturur: 2024'te 604.000 yeni vaka saptanmıştır [1].
Belirtileri Nelerdir?
HPV enfeksiyonlarının büyük çoğunluğu hiçbir belirti vermez. Enfekte kişi virüsü taşıdığını bilmez ve çoğu zaman bağışıklık sistemi virüsü sessizce temizler. Belirti veren durumlar HPV tipine göre farklılık gösterir:
Düşük riskli tiplerde (HPV 6, 11):
- Genital bölgede, anüs çevresinde veya kasıklarda karnabahar görünümlü veya düz yüzeyli siğiller
- Siğiller ağrısız olabilir; kaşıntı veya hafif rahatsızlık verebilir
Yüksek riskli tiplerde (HPV 16, 18 ve diğerleri):
- Enfeksiyon yıllarca sessiz kalır, görünür bir lezyon veya şikâyet oluşturmaz
- Kanser öncüsü hücre değişiklikleri yalnızca tarama testleri (smear, HPV DNA testi) ile saptanır
- İleri evreye ulaştığında anormal vajinal kanama, ilişki sonrası kanama veya anormal akıntı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Ancak bu belirtiler HPV enfeksiyonunun değil, oluşmaya başlayan kanserin belirtileridir ve gecikmeden değerlendirme gerektirir.
Enfeksiyondan kansere ilerleme genellikle 15–20 yıl sürer [1]; bu süre, tarama ile kanser öncüsü değişikliklerin yakalanması için geniş bir pencere sunar.
Klinik Gözlem
Bulaşma Yolları ve Risk Faktörleri
HPV cinsel temas yoluyla bulaşır: vajinal, anal veya oral ilişki sırasında deri ve mukoza teması ile geçer. Kondom bulaş riskini azaltır; ancak virüs kondomun kaplamadığı cilt bölgelerinden de bulaşabildiği için tam koruma sağlamaz [1]. Yeni enfeksiyonların yarısından fazlası yüksek riskli HPV tipleriyle oluşur [2].
Kalıcı enfeksiyon için risk faktörleri
Kalıcı enfeksiyon şu faktörlerle ilişkilidir [1][2]:
- HPV tipinin agresifliği: HPV 16 ve 18 diğer yüksek riskli tiplere göre daha sık kalıcı enfeksiyon oluşturur
- Bağışıklık sistemi baskılanması: HIV pozitifliği, organ nakli sonrası bağışıklık baskılayıcı (immünsüpresif) tedavi
- Sigara kullanımı: Rahim ağzı mukozasındaki bağışıklık yanıtını zayıflatır
- Eşzamanlı cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (klamidya, herpes gibi)
- Çok sayıda doğum ve erken yaşta ilk gebelik
HIV pozitif kadınlarda rahim ağzı kanseri gelişme riski 6 kat artmıştır [1].
Ne Zaman Doktora Gitmelisiniz?
HPV enfeksiyonu çoğunlukla tarama ile saptanır; ancak şu durumlarda değerlendirme gerekir:
- Genital bölgede yeni ortaya çıkan siğil benzeri lezyon
- İlişki sonrası tekrarlayan kanama veya kanlı/kötü kokulu akıntı
- Daha önce yapılan taramada HPV pozitifliği saptanmış ve takip zamanı gelmişse
- 30 yaş üzerinde olup son 5 yılda jinekolojik tarama yaptırmamışsanız
Tanı ve Tarama
HPV tanısı tarama programına dayalıdır; enfeksiyon çoğunlukla hasta şikâyeti olmadan, rutin kontrol sırasında saptanır.
| Yöntem | Ne Yapar |
|---|---|
| HPV DNA testi | Rahim ağzından alınan örnekte yüksek riskli HPV tiplerinin varlığını saptar |
| Smear (Pap) testi | Rahim ağzı hücrelerinde kanser öncüsü değişiklikleri araştırır |
| Birlikte test (co-test) | HPV DNA testi + smear aynı anda uygulanır; 30 yaş üzerinde tercih edilen yaklaşımdır |
| Kolposkopi + biyopsi | Anormal tarama sonucunda rahim ağzı büyüteç altında incelenir ve şüpheli alanlardan doku örneği alınır |
WHO, 30 yaşından itibaren her 5–10 yılda bir HPV DNA testi ile tarama yapılmasını önerir [1]. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı programı 30–65 yaş arasını kapsar.
Tedavi ve Korunma
HPV enfeksiyonunun kendisi
HPV virüsünü doğrudan yok eden bir tedavi yoktur; enfeksiyonların %90'ından fazlası bağışıklık sistemi tarafından iki yıl içinde kendiliğinden temizlenir [3]. Tedavi, HPV'nin yol açtığı lezyonlara yöneliktir.
HPV'ye bağlı lezyonların tedavisi
- Genital siğiller: Topikal tedavi (podofillotoksin, imikimod) veya fiziksel yöntemler — dondurma (kriyoterapi), lazer, elektrikle yakma (elektrokoter). Siğiller tekrarlayabilir; ancak kanser riski taşımaz.
- Kanser öncüsü değişiklikler (CIN): Düşük dereceli lezyonlar (CIN 1) genellikle takip edilir; yüksek dereceli lezyonlar (CIN 2–3) LEEP veya konizasyon ile tedavi edilir. Kanser oluşmadan müdahale mümkündür.
- Kanser: Evre ve yerleşime göre cerrahi, radyoterapi veya kemoterapi planlanır.
Korunma
Aşı:HPV aşısı kansere yol açan tiplerin %90'ından fazlasına karşı koruma sağlar [2]. En yüksek etkinlik virüsle karşılaşma öncesinde elde edilir; WHO 9–14 yaş kızlarda öncelikli aşılamayı önerir [4].
Tarama: Aşılanmış kadınlar dahil, 30 yaş üzerinde düzenli HPV taraması önerilir. Aşı tüm yüksek riskli tipleri kapsamadığından tarama, aşıyla birlikte sürdürülmesi gereken ikinci koruma katmanıdır [1].
İlk Ziyaret Beklentisi
HPV taraması veya HPV ile ilgili bir endişeyle başvurduğunuzda ilk ziyarette genellikle şu adımlar izlenir:
- 1. Öykü: Tarama geçmişiniz, aşı durumunuz ve önceki anormal sonuçlar sorgulanır.
- 2. Muayene: Vulva ve vajina değerlendirilir; rahim ağzı spekulum ile incelenir.
- 3. Örnek alma: Rahim ağzından HPV DNA testi ve/veya smear için hücre örneği alınır; işlem birkaç saniye sürer ve genellikle ağrısızdır.
- 4. Sonuç ve plan: Sonuçlar 1–2 hafta içinde çıkar; sonuca göre takip (kontrol zamanlaması veya kolposkopi) belirlenir.
Sık Sorulan Sorular
Hayır. HPV her cinsiyeti etkiler; erkeklerde genital siğil, penil kanser ve boğaz (orofarengeal) kansere neden olabilir. Ancak erkeklerde HPV'yi güvenilir şekilde saptayan rutin bir tarama testi henüz bulunmamaktadır. Kadınlarda ise rahim ağzı taraması ile enfeksiyon ve kanser öncüsü değişiklikler erken aşamada yakalanabilir [2].