Over Kisti / Adneksiyel Kitle Ne Demektir?
Over kisti, yumurtalık üzerinde veya içinde sıvı dolu bir keseciktir; adneksiyel kitle ise yumurtalık, tüp veya çevre dokudan kaynaklanan herhangi bir oluşumu tanımlar. Kadınların %20'si yaşamları boyunca en az bir pelvik kitle ile karşılaşır [1]. Altı santimetre altındaki basit kistlerde kötü huylu olma (malignite) riski %1'in altındadır; asıl belirleyici olan kistin boyutu değil, iç yapısı ve hastanın menopoz durumudur [1].
Over kisti çoğunlukla yumurtlama sürecinin doğal bir parçası olarak oluşur; yumurtalıklar her adet döngüsünde yumurta olgunlaştırırken sıvı dolu yapılar meydana gelir. Üreme çağındaki asemptomatik kadınların %7,8'inde ultrasonla saptanabilir bir over kisti bulunur [1]. Bu kistlerin büyük çoğunluğu fonksiyoneldir ve birkaç döngü içinde kendiliğinden kaybolur.
Ultrason raporlarında "adneksiyel kitle" ifadesi daha geniş bir anlam taşır. Adneks, rahim dışındaki yapıları — yumurtalıklar, tüpler ve çevre bağ dokularını — kapsar. Bu bölgede saptanan her oluşum adneksiyel kitle olarak raporlanabilir; ancak bunların büyük çoğunluğu fonksiyonel kist, endometrioma veya dermoid kist gibi iyi huylu yapılardır.
Kistin veya kitlenin klinik önemi üç temel faktöre bağlıdır: hastanın yaşı (menopoz öncesi mi sonrası mı), ultrasondaki görünüm özellikleri ve eşlik eden bulgular(tümör belirteçleri, şikâyetler). Bu üçlü birlikte değerlendirilmeden tek başına "kist var" ifadesi yeterli bilgi vermez.
Olası Nedenler
Adneksiyel kitlenin kaynağı yumurtalık, tüp veya çevre doku olabilir; her birinin klinik anlamı ve tedavi yaklaşımı farklıdır.
İyi huylu (benign) nedenler — en sık
- Fonksiyonel kistler (follikül kisti, korpus luteum kisti): Üreme çağında en sık karşılaşılan over kistleridir. Fonksiyonel kistlerin %70–80'i kendiliğinden geriler [1].
- Endometrioma (çikolata kisti): Endometriozis zemininde oluşur; yumurtalık içinde koyu renkli kan içeren kistlerdir.
- Dermoid kist (matür kistik teratom): Tüm over neoplazilerinin %10'unu oluşturur; içinde yağ, kıl veya kemik dokusu barındırabilir [1]. Genellikle genç kadınlarda görülür ve kötü huylu dönüşüm oranı %1–2'dir [1].
- Paraovaryan/paratubal kist: Yumurtalık veya tüp yanındaki artık yapılardan gelişir; neredeyse her zaman iyi huyludur.
Borderline (sınırda) tümörler
Borderline tümörler, yumurtalık yüzey tabakası (epitelyal) tümörlerinin %15'ini oluşturur [4]. Tam anlamıyla kanser değildir ancak normal doku da değildir. Yaklaşık %75'ievre I'de tanı alır ve cerrahi ile çıkarıldıklarında 10 yıllık sağkalım oranı %95 civarındadır [4].
Kötü huylu (malign) nedenler
- Yumurtalık kanseri: Yumurtalık kanserlerinin yalnızca %22'si erken (lokalize) evrede tanı alır; bunun başlıca nedeni erken evrede belirgin semptom vermemesidir [2]. Menopoz sonrası dönem, ailede yumurtalık veya meme kanseri öyküsü ve BRCA gen mutasyonu taşıyıcılığı başlıca risk faktörleridir. Ultrasonda şüpheli özellikler saptandığında tümör belirteçleri ve ileri görüntüleme ile değerlendirme tamamlanır [3].
Klinik Gözlem
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
Adneksiyel kitlede iyi huylu–kötü huylu ayrımı tek bir teste değil, aşağıdaki bulguların bütününe dayanır [3][5].
| Adım | Ne Yapılır |
|---|---|
| Transvajinal ultrason | Kistin boyutu, iç yapısı (sıvı mı, katı mı, mikst mi), septaları, papiller çıkıntıları ve duvar düzeni değerlendirilir |
| IOTA sınıflandırması / O-RADS | Ultrasondaki özelliklere göre kitle benign veya malign olarak sınıflandırılır; kitlelerin yaklaşık %80'i bu şekilde kategorize edilebilir [3] |
| Tümör belirteçleri | CA-125, HE4 ve ROMA (risk hesaplaması); menopoz durumuna göre yorumlanır |
| Doppler ultrason | Kitlenin kan akım örüntüsü değerlendirilir; düzensiz yeni damar oluşumu malignite lehinedir |
| MR (gerekirse) | Ultrasonda karakterize edilemeyen kitlelerde doku ayrımı için kullanılır |
| Cerrahi değerlendirme | Şüpheli kitlelerde kesin tanı çıkarılan dokuyla konur; laparoskopik cerrahi veya robotik cerrahi ile yapılır |
Sık Sorulan Sorular
Çoğu over kisti tehlikeli değildir. Altı santimetre altındaki basit (sıvı dolu, düzgün kenarlı) kistlerde kötü huylu olma riski %1'in altındadır [1]. Risk menopoz sonrası dönemde, solid bileşen içeren kistlerde ve tümör belirteçleri yüksek hastalarda artar. Kistin tehlikeli olup olmadığı ultrason özellikleri, belirteçler ve hastanın yaşı birlikte değerlendirilerek belirlenir.