HPV Nedir?
HPV'nin 200'den fazla tipi tanımlanmıştır [2]. Bu tiplerin çoğu zararsızdır. Bir kısmı genital siğil (kondilom) gibi iyi huylu oluşumlara, bir kısmı ise kansere yol açabilir.
Düşük riskli tipler
HPV tip 6 ve 11, genital siğillerin büyük çoğunluğundan sorumludur [2]. Siğiller rahatsızlık verebilir; ancak kanser riski taşımaz ve tedavi ile kontrol altına alınabilir.
Yüksek riskli (onkojenik) tipler
12 HPV tipi yüksek riskli olarak sınıflandırılır: HPV 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58 ve 59 [2]. Bu tipler kalıcı enfeksiyon oluşturduğunda hücrelerde kanser öncüsü (prekanseröz) değişikliklere yol açabilir. HPV 16 ve 18 en agresif tiplerdir ve rahim ağzı kanserlerinin yaklaşık %76'sından sorumludur [1].
HPV nasıl bulaşır?
HPV cinsel temas yoluyla bulaşır: vajinal, anal veya oral ilişki sırasında deri ve zarsal doku teması ile geçer [2]. Kondomun doğru kullanılması bulaş riskini azaltır, ancak tamamen önlemez [2]. Yeni enfeksiyonların yaklaşık yarısı yüksek riskli HPV tipleriyle oluşur [2].
HPV belirti verir mi?
Yüksek riskli tipler çoğu zaman yıllarca sessiz kalır, görünür bir değişiklik veya şikâyet oluşturmaz. Bu tiplerin yol açtığı kanser öncüsü hücre değişiklikleri yalnızca tarama testleriyle saptanır. Düşük riskli tipler ise genital bölgede, anüs çevresinde veya kasıklarda karnabahar görünümlü ya da düz yüzeyli siğillere yol açabilir. Bu siğiller çoğu zaman ağrısızdır, kaşıntı veya hafif rahatsızlık verebilir.
Klinik Gözlem
HPV pozitif sonuç ne anlama gelir?
Tarama testinde HPV DNA'sı saptanması, yüksek riskli tiplerden biriyle karşılaşıldığını gösterir. Enfeksiyonun varlığı tek başına hastalık değildir. Yeni enfeksiyonların %90'ından fazlası iki yıl içinde testlerde saptanamaz hâle gelir ve bu çoğu zaman ilk altı ayda olur [3].
Temizlenmeyen kalıcı enfeksiyonlar yıllar içinde rahim ağzında kanser öncüsü değişikliklere, tedavisiz bırakıldığında rahim ağzı kanserine ilerleyebilir. Kanser öncüsü lezyonların kansere dönüşmesi genellikle 15–20 yılsürer. Bağışıklık sistemi baskılanmış kadınlarda, örneğin tedavi edilmemiş HIV enfeksiyonunda, bu süre 5–10 yıla inebilir [1]. Bu uzun süre, lezyonların tarama ile kanser oluşmadan yakalanması için geniş bir pencere sunar.
Olası Nedenler
HPV pozitif bir sonucun arkasında en sık, iki yıl içinde kaybolacak geçici bir enfeksiyon bulunur. Kanser öncüsü bir lezyon ya da HPV'ye bağlı bir kanser çok daha seyrek karşılaşılan durumlardır. Virüsün kendisini yok eden bir tedavi yoktur; tedavi gerektiğinde hedef, virüsün dokuda yol açtığı lezyonlardır.
Geçici HPV enfeksiyonu (en sık)
HPV pozitifliğinin büyük çoğunluğu bağışıklık sistemi tarafından bastırılacak geçici bir enfeksiyondur. Bu durumda smear sonucu genellikle normaldir. Takibin nasıl planlanacağı ise saptanan HPV tipine ve önceki tarama geçmişine göre değişir [4].
Enfeksiyonun kalıcı hâle gelmesini ve ilerlemesini kolaylaştıran etkenler [1][2]:
- HPV tipinin agresifliği: HPV 16 ve 18 diğer yüksek riskli tiplere göre daha sık kalıcı enfeksiyon oluşturur
- Bağışıklık sistemi baskılanması: HIV pozitifliği, organ nakli sonrası bağışıklık baskılayıcı (immünsüpresif) tedavi
- Sigara kullanımı: Rahim ağzının zarsal dokusundaki bağışıklık yanıtını zayıflatır
- Eşzamanlı cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (klamidya, herpes gibi)
- Çok sayıda doğum ve erken yaşta ilk gebelik
Genital siğil
Genital siğillerin çoğuna düşük riskli HPV 6 ve 11 yol açar [2]. Rahim ağzı tarama testi yüksek riskli tipleri aradığı için siğil yapan tipler bu testte saptanmaz; siğil tanısı muayeneyle konur. Tedavide cilde sürülen ilaçlar (podofillotoksin, imikimod) ya da dondurma (kriyoterapi), lazer ve elektrikle yakma (elektrokoter) gibi fiziksel yöntemler kullanılır. Siğiller tekrarlayabilir; ancak kanser riski taşımaz.
Rahim ağzında kanser öncüsü lezyonlar (CIN)
HPV pozitifliği ile birlikte smear'de ASC-US, LSIL veya HSIL gibi anormal hücre değişiklikleri saptanabilir. Bu değişiklikler biyopsiyle doğrulandığında derecesine göre adlandırılır: düşük dereceli lezyonlar (CIN 1) genellikle kendiliğinden geriler ve takip edilir, yüksek dereceli lezyonlar (CIN 2–3) ise tedavi gerektirir [4]. Tedavide lezyonlu doku, elektrikli tel ilmekle çıkarma (LEEP) veya koni biyopsisi (konizasyon) ile alınır. Böylece kanser oluşmadan müdahale edilmiş olur.
Klinik Gözlem
Vulva, vajina, anüs ve penisteki kanser öncüsü lezyonlar
Yüksek riskli HPV, rahim ağzındaki sürecin benzerini vulva, vajina, anüs ve penis dokusunda da başlatabilir [2]. Bu bölgelerdeki orta ya da yüksek dereceli kanser öncüsü lezyonlar, çevresindeki sağlıklı dokuyla birlikte çıkarılarak (geniş lokal eksizyon) ya da cilde uygulanan ilaçlarla tedavi edilebilir [2]. Vulvadaki kanser öncüsü lezyonların (VIN) seyri ve takibi vulva kanseri sayfasında anlatılmaktadır.
Rahim ağzı ya da vulva kanseri geçirmiş kadınlarda, HIV ile yaşayanlarda ve organ nakli yapılmış kişilerde anüs kanalındaki kanser öncüsü lezyonları aramak için bazen anal smear testi kullanılır [2].
HPV'ye bağlı kanserler
Rahim ağzı kanserinin neredeyse tamamı yüksek riskli HPV tiplerinin kalıcı enfeksiyonuna bağlıdır [1]. Rahim ağzı kanseri dünyada kadınlarda en sık görülen beşinci kanserdir ve 2024'te yaklaşık 604.000 yeni vaka olduğu tahmin edilmektedir [1]. HPV ayrıca vulva, vajina, anüs, penis ve boğaz (orofarenks) kanserlerine de yol açabilir [2].
İleri evreye ulaşan kanserde anormal vajinal kanama, ilişki sonrası kanama veya anormal akıntı gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Bu belirtiler HPV enfeksiyonunun değil, oluşmaya başlayan kanserin belirtileridir ve gecikmeden değerlendirme gerektirir. Tedavi, kanserin yerleştiği organa ve evresine göre cerrahi, ışın tedavisi (radyoterapi) veya kemoterapi ile planlanır.
HPV aşısının, HPV'ye bağlı kanserlerin ve genital siğillerin %90'a varan bölümünü önlediği tahmin edilmektedir [2]. Aşı yüksek riskli tiplerin tamamını kapsamadığı için aşılanmış kadınlarda da düzenli tarama sürdürülür.
Değerlendirme Nasıl Yapılır?
HPV pozitifliğinin değerlendirilmesi, HPV DNA testi ile smear sonucunun önceki tarama geçmişiyle birlikte okunması üzerine kurulur [4].
| Adım | Ne Yapılır |
|---|---|
| HPV DNA testi | Rahim ağzından alınan örnekte yüksek riskli HPV tiplerinin varlığı araştırılır |
| Smear (Pap) testi | Rahim ağzı hücrelerinde kanser öncüsü değişiklik olup olmadığı belirlenir |
| Birlikte test (co-test) | HPV DNA testi ve smear aynı anda uygulanır; 30 yaş üzerinde tercih edilen yaklaşımdır |
| Kolposkopi | Smear anormal çıktığında ya da smear normal olsa bile HPV 16 veya 18 saptandığında rahim ağzı büyüteç altında incelenir [4] |
| Biyopsi | Kolposkopide görülen şüpheli alanlardan doku örneği alınarak kesin tanı konur (CIN derecesi) |
| Takip | Kolposkopi gerekmeyen durumlarda bir yıl sonra HPV / smear testi tekrarlanır; tedavi (LEEP / konizasyon) yapıldıysa 6., 18. ve 30. aylarda HPV testi ile izlenir [4] |
Örnek alınırken rahim ağzı, vajinayı açık tutan bir aletle (spekulum) görülür. İşlem birkaç saniye sürer ve genellikle ağrısızdır; sonuçlar 1–2 hafta içinde çıkar.
WHO, 30 yaşından itibaren her 5–10 yılda bir yüksek performanslı bir testle (HPV DNA testi gibi) tarama yapılmasını önerir. HIV ile yaşayan kadınlarda tarama 25 yaşında başlar ve 3–5 yılda bir tekrarlanır [1]. Türkiye'de Sağlık Bakanlığı programı 30–65 yaş arasını kapsar.
Sık Sorulan Sorular
Hayır. HPV pozitifliği virüsle karşılaşıldığını gösterir, kanser tanısı değildir. Sonucunuzu yorumlarken belirleyici olan iki bilgi vardır: aynı dönemdeki smear sonucu ve saptanan tipin 16 ya da 18 olup olmadığı. Bu ikisi, bir sonraki adımın kolposkopi mi yoksa bir yıl sonra yapılacak kontrol mü olacağını belirler [4].